Kapı - Magda Szabo

ANASAYFA  ball.gif TÜMÜ  ball.gif ROMAN  ball.gif ÖYKÜ ve NOVELLA 
DENEME  ball.gif ŞİİR  ball.gif FELSEFE  ball.gif TIYATRO  ball.gif


Editörün Notu:
Kapı farklı aileden gelme, iki karşıt görüşlü kadın etrafında, dokunaklı çağrışımlarla örülmüş etkileyici bir roman. Biri yazar, diğeri ise yaşlı, esrarengiz bir temizlikçi. Dini reddeden, kendi kurallarını dayatan, her türlü otoriteye başkaldıran bir kişi. Bu güçlü kişiliğin. kabukları kaldırılınca. altından, üstü örtülmesi gereken acı dolu bir geçmiş ortaya çıkar..


Kapı Magda Szabo

‘The Door,’ by Magda Szabo

Magda Szabo
By Claire Messud
Feb. 6, 2015

Magda Szabo, who died in 2007, was one of Hungary’s most important 20th-­century writers. Not that most of us Anglophones would know it, as very little of her work has been translated into English. “The Door,” her best-known novel, which appeared in Hungary in 1987, was initially translated by Stefan Draughon and brought out here by an academic publisher in 1995. Subsequently translated into French, the book won the Prix Femina Étranger in 2003 and was beautifully retranslated by Len Rix for British publication in 2005. A decade later, New York Review Books Classics — acting, yet again, in its capacity as the Savior of Lost Greats — has now delivered this version to an American audience.

If you’ve felt that you’re reasonably familiar with the literary landscape, “The Door” will prompt you to reconsider. It’s astonishing that this masterpiece should have been essentially unknown to English-­language readers for so long, a realization that raises once again the question of what other gems we’re missing out on. The dismaying discussion of how little translated work is available in the United States must wait for another venue; suffice it to say that I’ve been haunted by this novel. Szabo’s lines and images come to my mind unexpectedly, and with them powerful emotions. It has altered the way I understand my own life.

A work of stringent honesty and delicate subtlety, “The Door” is a story in which, superficially, very little happens. Szabo’s narrator, like the author a writer named Magda (in interviews, Szabo suggested that the novel was only thinly veiled personal history), follows the intricacies of her intimate filial relationship with her housekeeper, Emerence. In doing so, it exposes the rich inadequacies of human communication even as it evokes the agonies of Hungary’s recent history.

When Emerence first comes to work for Magda and her husband, they have recently moved into a large apartment, following Magda’s political rehabilitation in Communist Hungary: “For 10 years my writing career had been politically frozen. Now it was picking up again and here, in this new setting, I had become a full-time writer, with increased opportunities and countless responsibilities.” Emerence chooses Magda and her husband, rather than vice versa — “I don’t wash just anyone’s dirty linen” — and while it emerges that the two women are from the same rural region, the formidable Emerence remains a mystery, of near mythical proportions. At their first encounter, “she was washing a mountain of laundry with the most antiquated equipment, boiling bed linen in a caldron over a naked flame, in the already agonizing heat, and lifting the sheets out with an immense wooden spoon. Fire glowed all around her. She was tall, big-boned, powerfully built for a person of her age, muscular rather than fat, and she radiated strength like a Valkyrie. Even the scarf on her head seemed to jut forward like a warrior’s helmet.”

Emerence’s strength is imposing (in addition to her housecleaning, she sweeps the snow for 11 buildings on their shared street), as is her reserve. Animals of all kinds gravitate to her; people in the neighborhood rely on her, look up to her and are grateful for her charity. But in return, she remains stern and aloof. “Although she looked after us for over 20 years,” Magda recalls, “during the first five of them it would have taken precision instruments to measure the degree to which she permitted real communication between us.”

Eventually, however, through a series of exchanges both emotional and material, the two women become close in spite of their great differences. Emerence sustains Magda through her husband’s grave illness. She encourages the couple when they adopt a dog, then names him (Viola) and trains him so that she is his real mistress. She relies on Magda for help when awaiting an undisclosed but important visitor. She introduces Magda to her trio of close friends, who surround her like the three Fates. She bestows upon Magda and her husband a number of gifts that they resist at their peril. And, through all of this, tempestuous, the two women repeatedly argue and reconcile.

The greatest intimacy Emerence shares with Magda is to permit her to cross the threshold of her home, to witness her secrets. It is a unique privilege: Although Emerence entertains a great deal on her porch, she never allows anyone beyond the front door. “You’re going to see something no one has ever seen,” she explains, “and no one ever will, until they bury me. But I’ve nothing else you would value . . . so I’m going to give you the only thing I have.”

Even before Magda enters what she terms “the Forbidden City,” she is past the point of no return: “It wasn’t easy to accept that from now on I would always have to consider Emerence. Her life had become an integral part of my own. This led to the dreadful thought that one day I would lose her, that if I survived her there would be yet another addition to those ubiquitous, indefinable shadow-presences that wrack me and drive me to despair.”

Emerence is as practical, anti-­intellectual and hostile to the church as Magda is abstracted, literary and religious, but in spite of their radical dissimilarities, both women are aware that friendship has its costs. Magda’s dead mother hovers over the narrative, the clearest of her “shadow-presences.” Emerence’s life has been marked from early childhood onward by brutal losses, a trail of tragedy and sacrifice that may explain the locked front door. Questions linger, too, about Emerence’s own shadow, about what she may have done, or not done, through Hungary’s darkest years. The dog Viola — as vivid and fully realized a character as any human, a truly great literary dog — is essential to their love for each other. Their treatment of this creature is a manifestation of their disparate experiences.

Throughout the novel, Szabo sows plentiful allusions — to Book 6 of Virgil’s “Aeneid,” to Shaw and E. T. A. Hoffmann, to the Fates of Greek myth and the Bible, even to “Gone With the Wind” — that lend Emerence a superhuman significance. She may be a mere housekeeper, but she is also an indomitable icon. It is a stature, Szabo implies, of which Emerence is not unaware, which makes the onset of her human frailty, the advent of true old age, perilous and tragic. When that time comes, Magda and Emerence understand differently what it means to care lovingly for an ailing friend. An unintended, heartbreaking betrayal inevitably ensues.

The novel opens with a brief chapter about Magda’s recurring nightmare, years after Emerence’s death: the nightmare of the closed door. It sets a highly dramatic tone that, in literal terms, is not borne out by the ordinary events that follow.

But there is nothing simply ordinary about the friendship between these two women. Set on the stage of a single street in mid-20th-century Budapest, theirs is nothing less than the account of humanity’s struggle to love fully and unconditionally, a struggle that is perhaps doomed. As Szabo’s narrator reflects: “Humankind has come a long way since its beginnings and people of the future won’t be able to imagine the barbaric early days in which we fought with one another, in groups or individually, over little more than a cup of cocoa. But not even then will it be possible to soften the fate of a woman for whom no one has made a place in their life.”



Kapı Emm-erence ve Magda

Kapı - Magda Szabo

Çağdaş Macar edebiyatının en ünlü kadın temsilcisi Magda Szabó, romanlarında suçluyu sonunda aydınlanacağı bir günahı işlemeye teşvik eder. Yazar, dış dünyadan adalet beklemek yerine iç dünyasına yaslanır.

"Rock'n roll kadar yoğun, radikal ve çarpıcı." Böyle tanımlıyor yazar Janos Hay, Macar yazar Magda Szabó'yu. Ekim 1917'de Dobruca'da doğan yazar, romanlarının yanı sıra; başarılı dramaları, Macar edebi geleneğine yeni ufuklar açan denemeleri, kişisel deneyimleriyle bütünleşen seyahat anıları ve ilk göz ağrısı şiirleriyle bilinir.

Dobruca Üniversitesi'nde Latin ve Macar edebiyatı üzerine eğitim alarak aynı yerde, Kalvinist bir kız okulunda öğretmenlik yapar. 1945-1949 yılları arasında kültür bakanlığında çalışan yazar, 1947'de evlendiği yazar ve çevirmen Tibor Szobotka ile aktif bir politik ve edebi mücadeleye adım atar.

Yazarlığın ilk adımı olarak şiir - Magda Szabó, tartışmasız, çağdaş Macar edebiyatının yaşayan en ünlü kadın romancısı. Aynı zamanda zarif bir William Shakespeare çevirmeni olan yazar, yazı serüvenine şair olarak başlar. Tüm hayatı boyunca eserlerine yansıtacağı entelektüel ve duygusal 'valiz'i, ona Latin sevgisini de kazandıran ailesinden alır.

Üretken bir yazar olarak, edebiyatın her alanında eser veren Szabó, ilk şiir kitabı Kuzu'yu 1947'de yayımlar. Kültür Bakanlığı'nda çalışırken aldığı Baumgarten Ödülü, politik nedenlerden ötürü aynı gün iptal edilir, aynı yıl bakanlıktaki işinden kovulur.

Macaristan'ın karanlık yılları sayılan 1949-1958 arasında rejim tarafından kitaplarının yayımlanmasına izin verilmeyen Szabó ve kocası, rejim tarafından başlatılan karalama kampanyası sonucunda işsiz kalırlar. Bu dönemde bir ilkokulda öğretmenlik yapmaya zorlanan yazar, 1958'de yayımlanan ve ilerde ona uluslarası ün kazandıracak romanı "Fresco"yu yayımlayarak sessizliğini bozar ve büyük başarı elde eder. Bu çıkışın ardından, Macaristan'da pek çok ödül kazanan eserleri, tüm dünyada kırk iki dilde basılır ve çeşitli Avrupa ülkelerinin en iyi yüz kitabı sıralamasında, en üstte yerini alır.

Türkçe'deki ilk kitabı "Yavru Ceylan"

Magda Szabó'nun Türkçeye çevrilen ilk kitabı, 1972'de E Yayınları tarafından yayımlanan Yavru Ceylan adlı romanı. Şiirde beliren tüm coşkusunu bir cevap olarak anlatıya döken yazarın, 2003 yılında Fransa'nın yabancı roman dalında en saygın ödülü olan Femina ödülünü kazanan Kapı isimli otobiyografik romanı Türkçedeki son eseri.

Tarihi, kendisiyle birlikte açacak bir araçlar kutusu olarak postmodern bir anlatı benimser ve İkinci Dünya Savaşı boyunca yazmaya başlayan yazarlar grubunun içinde yer alır Magda Szabó. Diğer yazar arkadaşlarıyla ünlü Bloomsbury yazarlarını örnek alır ve edebi kariyerinde sadece yeteneğini ifade etmek için mücadele etmez; başkalarını da, farklı bir beklenti silsilesini teşvik eden, politik bir atmosferin doğruluğunu kabul etmeleri için ikna eder.

Bir romancı olarak Magda Szabó, Thomas Hardy, François Mauriac gibi isimlerin ait olduğu bir edebi geleneğin içinde belirirken; tarihin içinde adım adım ilerler ve kendi hikayelerini analiz eder. Kitapları, ilk okuyuşta klasisizm zincirine takılmış değerli yapıtlar izlenimi verse de, bir süre sonra onlara kendi yaklaşımıyla değer biçtiği bir coşkuyla belirlenmiş temalar yüklediği anlaşılır. İlerde, edebiyatının yörüngesini oluşturacak biyografik detaylarla ise, kültür bakanlığında çalıştığı yıllarda ilgilenmeye başlar.

Yazarken eserinin konusunu belirlediğini ve henüz aklındayken kağıda döktüğünü söyleyen yazar, her eseri bir kayıt gibi görür. Her romanı iz bırakan, önceden belirlenmemiş bir yeri anlattığı hissedilen Szabó'nun edebi kariyerinin gidişatı, doğum anı gibi önceden belirlenir.

Yazınında aynı ölçüde karakteristik olan tema seçimi, arketipsel bir kesinlik ve tesadüfilik içerir. Temalar romana akarken eğilip bükülür; belli bir duruma ait, düzensiz bir hale gelir. Bu da romanlarına vurucu ve hayati sonuçlar katar. Bir eleştirmen, Magda Szabó'nun romanları için, "Her daim derinlere ve daha komplike gizemlere uzanan Oedipus miti gibi "kadim bir çözüm yolu'dur" der. Tüm dikkatini, daha çok ürkütücü tuzaklara odaklayan ve saat gibi işleyen romanlar yazan Szabó'nun her kelimesi dile gelir; canlanan her jesti bütünün gerekli bir parçasını oluşturur.

Romanlarında, suçluyu günaha bulayan ve içgüdüsel bir baskıyla onu sonunda aydınlanacağı bir günahı işlemeye teşvik eden Szabó, intikâm beklentisi olan güç bir yazar izlenimi bırakır okurda. Dış dünyada adalet beklemek yerine, iç dünyasında bulunan güvene ve ruhundaki mesuliyet duygusuna yaslanır. Kendini suçlama ve ardından gelen kamusal bir itiraf, anlatısını kaplayan katarsisin gölgesiyle var olur.

Muazzam bir ıstırap yöntemi

Romanlarının evreni, arızalı bireylerin anlatısıyla çizilir. Etrafında her çeşit diktatörün olduğu bir zaman diliminde, kuşakların gönüllerinden geçene saygı duyulmaksızın hareket etmek zorunda bırakıldıklarını, karakterleri aracılığıyla aktarır. Muazzam bir ıstırap yöntemi ve kendini tahrip eden bir tutku, karakterlerinde dalgalar halinde kabarır; çok az kendi varlıklarından beslenen, daha çok yer etmiş kolektif bilinçaltıyla motive olan bükülmüş karakterlerinde.

Bireyler arasındaki kötü niyet çeşitli aşamalarıyla anlatılır. Tümüne eksiksiz ve müşterek bir korku, alçakça bir ihanet beklentisi hükmeder. Taammüden oluşmuş ziyanlarını birikmiş karakterlerin itirafları lav gibi havaya savrulur. Kaybedecek hiçbir şeyi olmayan bu figürlerin, yılları suskunlukla son bulur.

İlk ciddi romanlarından önce, yoksulluk ve taşra hayatı hakkında çeşitli romanlar ile aile ilişkilerini anlattığı öykü kitabı Uyuyanların Koşusu'nu yazan Szabó, ilk büyük çıkışını Fresko'yla yapar. Genç bir kadının, Corina'nın sanatçı olma mücadelesi uğruna saygıdeğer ailesini bırakmasını anlatan Fresko, birbirine dolaşmış ve bilinç akımıyla sunulan bir iç monologlar dizisi. Eski püritan bir ailenin, cenaze için bir araya geldiği romanın sonunda, aile tarihi ve yalanlar ortaya dökülür.

Corina'nın başkaldırısı, sanatın, diktatörlük yönetiminin kültürel politikası karşısında kazandığı değeri simgeler. 1963'te yayımladığı romanı "Yavru Ceylan" bir yandan yaşamın sırlarını ifşa etmeye çalışırken diğer yandan ümitsizce aşk ve mutluluk girişimlerinde bulunan bir kadının iç monologlarından oluşur. 1969'da savaş boyunca üç ailenin yaşadığı ilişkileri anlattığı ve kitabın merkezini oluşturan "Katalin Caddesi" geçmişi kayıp bir gençliği temsil eder.

1970'de büyülü bir çocukluk geçirdiği ailesini ve çocukluk anılarını anlattığı "Eski Bir Çeşme"yi yazarak otobiyografiye geçer. 1971'de Macaristan'da ilk kez kadın cinselliğinin açıkça tartışılmasına yol açacak kitabı "Eski Usul Hikaye"yi kaleme alır. 1975'ten sonra bir süre "Saatler ve Kurtlar" adı altında topladığı dramalar yazan Szabó, 1978'de "Kapı"yla ciddi başarılar kazandığı romana geri döner.

Çocukluk ve gençlik travmalarını Macaristan'ın yakın tarihiyle birlikte iç içe geçirerek anlatan bir yazar ve ona ev işlerinde yardımcı olan yaşlı hizmetçisinin tutkulu ilişkisini anlatan kitap, yazarın yaşam, ölüm ve sanat hakkında bildiklerini sorgulamasını sağlayan otobiyografisi niteliğinde.

Tragedya kahramanlarını andıran bilge Emerenc ve yazar karakteri arasında kurulan mesafeli ve çatışmalı ilişki, karşılıklı bir etkileşim sürecine dönüşürken; yazara bildiklerinin doğruluğunu sorgulama şansı tanımış. 1992'de çıkardığı deneme kitabıyla edebiyata hâlâ tutkuyla bağlı olduğunu ispatlayan bu yürekli kadın, tüm ömrünü adadığı yazınını, mücadeleci ve güçlü kişiliğinin bir sembolü haline getirmeyi başarır. (YK/NZ)

* Bu yazı ilk olarak 27.7.2007'de Radikal Kitap'ta yayımlandı.
Magda Szabó Yazdı, Yaşadı, Politik Baskıya Uğradı ve Öldü
Macaristan'da ilk kez kadın cinselliğinin açıkça tartışılmasına yol açacak kitabı "Eski Usul Hikaye"yi 1971'de kaleme almıştı Szabó. Aynı zamanda zarif bir William Shakespeare çevirmeni olan yazar, yazı serüvenine şair olarak başladı.
Yeliz Kızılarslan
İstanbul - BİA Haber Merkezi
24 Kasım 2007, Cumartesi 00:00



Valid HTML 4.01 Transitional

Valid CSS!