MAHMUT TEMİZYÜREK (Arşivi)

'Köklü mazide bir âtiyim'
Yahya Kemal'in Osmanlı uygarlık ve fetih tarihini epikleştiren şiiri, Cumhuriyetin dilini, kültürünü ve getirdiklerini yavan bulan yüzü eskiye dönük aydınlar için de ruhsal bir sığınak, epik ağırlıklı bir düşünsel dayanak olmuştu. Çok geçmeden kendisine sağlam bir kök arayan Cumhuriyet aydını için de aynı sığınak işe yaradı: "Ne harabî ne harabâtiyim/ Kökü mazide bir âtiyim". Yeni bir ulusal kültür beklerken Yahya Kemal'in sunduğu ulusal gururla avundu okumuş eski ve yeni kuşaklar. Milli Edebiyat'ın resmi şairlerinden daha milli, daha yerli sayıldı. 1929'dan sonra belirgin biçimde ortaya çıkan poetik-politik karşıtlığın da belli bir cephedeki temsilcisi olmuştu. Çünkü aynı dönemde, burjuva devrimini durdurmayıp halk devrimine dönüştürerek devam ettirmek isteyen ve efendisiz bir dünyayı öneren Nâzım Hikmet, yeni bir poetikayla edebi ve toplumsal hayatı sarsmış, dalgalandırmıştı. 1938'den 1963'e kadar hapiste ve sürgünde, susturularak bastırıldı karşıtlığın şiirdeki temsilcisi. Yahya Kemal 'saf şiir'in görkemli örneği sayıldı, Nâzım Hikmet 'politik' şiirin. Politik olanın ne kadar saf, saf olanın ne denli politik olduğu sorulamadı hiç. Yahya Kemal 'saf şiiri'yle egemen sınıf şölenlerinin baş tacıydı. Yaşarken efsane olmuştu ama Abdülhak Hamit gibi zorlama bir efsane değil, gerçekliği, karşılığı olan bir efsane. Hamit'in müritleri bile birkaç şiirine sığınarak yüceltebilirdi 'şairi âzam'ı. Yahya Kemal'in her eserinde vardı bu hak edilmiş efsane öğesi. Her dizesi mısraı berceste. Boş dizesi olmayan bu şairin şiirleri ezberlerdeydi, dilden dile yayılıyordu.
Yaşarken kitabı olmadı. Dostları zorlasa da "henüz bitmedi, çalışıyorum" diyordu. Bitmemişti de gerçekten; asla bitmeyecek bir iş yaptığını ve asıl bitmemesinin daha iyi olacağını biliyordu. Çünkü, bir yas duygusunun tesellisiyle avunmak, arada bir çıkan sağlam parçalarla bu duyguyu geniş zamana yaymak kendisine ve herkese iyi geliyordu. Aruz'u Türkçede canlandırıyor, heceye tek şiiriyle ('Ok') yeni bir tat getiriyor, Fransız şiir kalıplarını yeni bir zevkle Türkleştiriyordu. Yeni bir terkipti aslında yaptığı. 'Terkip'i Türklerin yaratıcılık biçimi sayarak övmekteydi her fırsatta: Acem, Arap ve Rum'dan Türk müziğini, mimarisini, yemeğini, dimağını vb. terkip etmiş olmaktı Osmanlı uygarlığı. Bu düşünceleriyledir ki ırkçı olmadı, Turan'ı da pek tutmadı, çabuk terk etti. Onu Osmanlı'ya başkaldıran Balkan milli kurtuluşçularına hayranlığı milliyetçi yapmıştı asıl. Bilincindeki 'terkip' anlayışıyla yeni bir edebi zevk yaratmıştı gerçekten. Bu zevkin uzantıları, geniş anlamda düşünceyi ayaklandıracak kadar kışkırtıcı bir derinliğe ulaşmasa da (Almanya'da Goethe'nin yaşattığı gibi) yeni bir zevk taşıyan güçlü bir yapısı vardı şiirinin. Bunu başarırken iki parlak sanata tutundu: Divan şiirine (Eski Şiirin Rüzgârı'na) ve Fransız klasiklerine. Bu ikisi arasında kurduğu güçlü bağdı Yahya Kemal'i eşsiz ve erişilmez kılan. Bu bağ, kendisini önceki her şairden farklılaştırmıştı.
 

Türk şiirini ayaklandırdı
Öncekilerden ve sonrakilerden farklılaşması poetikasında önemli bir olguydu. Namık Kemal'i şair bile saymıyor, "nutukçu Kemal Bey" diyordu. Hamit'se, "lirizm var, epik tarafı da kuvvetli" ama "lisan bakımından eskilerden ileri" değildi. Cenap Şahabettin'de "yenilik yok"tu. Fikret ise "şiiri nesre tahvil etmekte"ydi. Haşim?" "O da kim?" Asıl poetik çatışması Nâzım'laydı ama bu çatışmayla asla yüzleşmek istemedi. Ahmet Haşim'in, "Türk şiirine "büyük bir orkestra getirdi" diye alkışladığı Nâzım, onun için, çocukluğunda şiirlerine annesinin aşkı hatırına "yardım ettiği" bir asi çocuktu.
Aslında zamansal bakımdan Tevfik Fikret'ten önce gelmesi gerekirken ondan sonra gelmesi, ironik biçimde anakroniktir. Şunu kastediyorum: Şiiri, düşüncesi, vatanı Osmanlı ve Osmanlı da tüm evren. Tevfik Fikret bu dar sınırları "vatanım rûyi zemin" diyerek aşmış, evrensel bir bakış getirmişti çok önce. Dünyanın sesini az çok duymuştu Fikret, bunu aruzla deneyimlemiş ve tadı yeni etkisi devrimci şiirler yazmıştı. Yahya Kemal eski şiirin rüzgârını yeni şiirin heyecanıyla buluşturdu. Şeyh Galib'in bıraktığı Divan bayrağını da yüceltmeyi başarmasıyla son Divan şairi sayılırken getirdiği yeniliklerle de Türk şiirini ayaklandırdı. Neydi getirdiği yenilik?
Yahya Kemal'e sorulduğunda buna kısa bir yanıt vermekteydi: "Ahenk dalgalanışları." Yani? "Mâna mısraın içinde bir ritm halinde geçiyor. Böyle bir ritm, (...) yani mânayı ve şekli mükemmeliyet içinde tecelli ettiren mısra. Berceste mısra işte kelimelerin terkibi cihetinden mânaya uygun ahenk şartlarını dolduran mısradır." Bu sözün daha veciz biçimde de söylemişti: "Mısra benim haysiyetimdir." Asıl yenilik buradaydı, şiiri beyit ve manzumeden kurtarmış, mısraya güçlü bir özerklik kazandırmıştı. Mısra onun, o da Türk şiirinin bir haysiyeti oldu.

SEMİH GÜMÜŞ (E-mektup | Arşivi)

Yüzü geleceğe dönük aydın
Siyasî ve Edebî Portreler buna benzer tanıklıkların anlatıldığı yazılarla doludur ki, anlatanın Yahya Kemal olması yazılanların anlamını çoğaltır. Bu açıdan bakıldığında, Yahya Kemal'i anlamak, tarihsel olanı hem hayatın, hem edebiyatın içinde elinde tutabilmek demektir. Onu belli kalıplara sığıdırmaya kalkışmaksa, bir dönemle ilgili ne çok şey bilmediğimizi gösterir ve bu çaresizlik ilkin iç barışımızı bozmaya başlar. Sonunda biz buradan onlara bakmayı öğrendiysek, kendi çabamızla. Oysa Yahya Kemal, Türk kültürü'nün aynı eksikliği yüzyılın başında yaşadığını fark ettiğinde, kendinden sonra geleceklere anlatmaya da başlamıştı.
Siyasî ve Edebî Portreler, yazarının yaşadığı günlerin ilginç ve önemli kişiliklerini meraklılarına anlatan yazılar olarak yazılmışken, tarihselci bakış açısı nedeniyle, dönemini etkileyici saptamalarla yansıtan bir belge gibidir bugün. Yahya Kemal, anlattığı sıra dışı kişiliklerin davranışlarıyla birlikte düşünme biçimlerini benzersiz gözlemlerle yansıtırken, değişmek zorunda bulunan bir tarihin içinde yaşadığını biliyor, ısrarla istiyordu o değişimi.
O aralarda Türklük bilinci'nin aşırı örnekleriyle da yan yana düşen Yahya Kemal, parlak zekâsıyla etkin grupların gelecekten kopuk eylemli düşüncesi olarak Türklüğü yadsımış, ulus olma bilincine bağlanmıştı. Osmanlının dil, düşünce ve hayat hamuruyla yetinmek yerine, Cumhuriyet'ten önce de güçlü ipuçlarını sezdiği yeniden doğuşun organik bireşimini sorguluyordu. Siyasî ve Edebî Portreler'de dönemin bugün de bildiğimiz, merak ettiğimiz kişiliklerini, yüzü geleceğe dönük bir aydının Batılılaşma duygularıyla gözlemlediği görülüyor. Yahya Kemal siyasal bir dünya kurmuyor, yaşadıklarından süzülmüş gözlemlerle yeni bir hayat anlayışının savunusunu yapıyor. Yaşadığı dönemin geçmişiyle geleceği arasında bir yerde, geleneksel olana elini uzatırken modern olana doğru yürümeyi nasıl sürdürmüş ve o yoldan yeni bir çığır açılmasına katkıda bulunmuşsa, anlattığı kişileri de hep bu gözle değerlendirmiştir.
"Şark âleminden kafamı o çıkarmıştı," diye anlattığı Tevfik Fikret'in kendindeki büyük etkisinden söz eder, ama Fikret'in Yahya Kemal ve Yakup Kadri'yi Havza adında bir dergiyi birlikte çıkarmaları için bir araya gelmeye zorladığı Cenap Şahabettin ve Rıza Tevfik'le tartıştıktan sonra şöyle de düşünür: "Bizim yıkmak istediğimiz zevk ve fikirler işte bunların zevki ve fikirleridir, halbuki onlarla anlaşmaya gelmişiz!" Bu sözler, zamanın büyüğü olarak saygı duyduğu, ama olduğu yerde kalmaya mahkûm bulunduğunu sezdiği Fikret'e de dolaylıca söylenmiştir.
Portreler'e bakarak, Yahya Kemal'in belki de en çok Ziya Gökalp ile ilişkisinde burukluk yaşandığı söylenebilir. Ziya Gökalp ile ilgili satırlarında, belki aynı yazgıyı paylaşmak isteyebileceği dostunda kendi modernliğini görememenin sızını sezdirir. Yahya Kemal Paris'teki günlerinden sonra, "hayalini Türkçülüğe ilk kaptıran her Türk'ün gördüğü Turan rüyasından uyanmıştım," sözleriyle kendindeki yenilenmeyi anlatır. Oysa Ziya Gökalp, Türkçülük idealleriyle "ilme zincirlemiş", bu yüzden "hayata, tabiata, havaiyata dair, dereden depeden konuşmak nedir bilmiyordu". Yahya Kemal'in Ziya Gökalp'i Türkçülük dogmaları içinde olup hayattan kopuk görmesinde modernite ile geçmişte kalmak arasındaki çelişkiye dayandığı görülüyor. Üstelik Ziya Gökalp tarafından,
Harâbisin harâbâti değilsin!
Gözün mâzidedir âti değilsin!
sözleriyle suçlanınca da, tam bizim kendisini gördüğümüz gibi tanımlar kendini:
Ne harâbi ne harâbâtiyim,
Kökü mâzide olan âtiyim
Siyasî ve Edebî Portreler, anlattığı kişiliklerin dünyalarından sabırsızca okunacak bilgiler taşırken, Yahya Kemal'in uygarlık, geçmiş, gelecek ve modernite üstüne tutkulu düşüncelerini de parça parça birbirine bağlar. Sonunda kendi boyutlarının ötesinde bir sorgulama düzeyi yarattığını belirtmek gerekir ki, bu küçük kitap o dönemi anlamak isteyenlerin ilgi alanından çıkmasın. Ziya Gökalp'e dönersek, dönemin aydınları arasında aklı ve bilgisiyle epeyce öne çıkmış, ama saplantıları yüzünden düşünceleri gerçeklik kazanamamış, anlamlı karşılıklar bulamamış, beklentileri olmayan, yeni Türkiye'nin ışığını görememiş, yalnızca millilik dogmasıyla sanat ve kültürün yenilenemeyeceğini anlayamamış bir kişilikle karşılaşırız.
Yahya Kemal'in iki adı ötekilere göre daha sıkı ölçütlerle eleştirdiği görülüyor ki, ilki Hâlide Edip Hanım, ikincisi Ali Kemal olan bu iki etkin kişilik, yalnızca düşünceleriyle değil, davranış biçimleriyle de Yahya Kemal'e uzak düşmüştür. Hâlide Edip'i hırsları, dostlarından çok hükümet çevrelerine yakınlığı yüzünden kendine uzak bulan Yahya Kemal, Ali Kemal'e gelince, anlatmaya değmez, ama bir ikinci örneği de bulunmayacak kadar ilgi çekici ve karmaşık bir hayat sürmüş olan bu benzersiz kişiliğe en uzun bölümü ayırmıştır.
 

Üstadın gözlemleri
Ali Kemal gösterişlidir ve anlaşıldığı kadarıyla kendi de "o Cambridge talebesi hâli"nin epeyce farkındadır. "Kitap adamı"dır, okumayı olduğu gibi, nadir kitap koleksiyonculuğunu da sever. Tarihi derinliğine bilmez, şiiri bilir gibi durur. Paraya, kumara meraklı olduğu için mi siyaseti kumar gibi oynamıştır, denirse, buna da peşinen olumsuz yanıt verilemez. Hem de devletin en üst makamları arasında köşe kapmaca oynar gibi fırdönmüş, yerlerinin aktörlerini yönetmeye kalkışmıştır. Başyazarlık ettiği İkdam ve Peyam gibi etkili gazeteleri silah gibi kullanıp İttihat ve Terakki'nin arkasına dolanmaya çalışınca yurtdışına kaçmak zorunda kalmış, dönmüş, kaçmış, dönmüştür. Kuvayi Milliye'ye ve Kurtuluş Savaşı'na karşı ateşle oynamıştı, ama Ali Kemal için ateş de çocuk oyuncağı gibiydi. Bütün bu karmaşanın sonu da, Kurtuluş Savaşı kazanıldıktan sonra yargılanmak için Ankara'ya götürülürken İzmit'te linç edilmek oldu.
Siyasî ve Edebî Portreler'i elbette anlatılan tarihsel kişiliklerin birbirinden ilginç hayatlarına bir üstadın gözlemleriyle tutulmuş ışıklar altında okuyabilirsiniz, ama yüzyılın başındaki ülkenin modernite ile geçmiş arasındaki kültür çatışması bağlamı daha da derin ilgileri hak ediyor. Yahya Kemal'in şiirinin bugün daha çok değer kazanmasının nedeni de, modernizmin parıltısının hâlâ göz kamaştırıcı olması değil midir?
Ülkenin 1876'da kıvılcımlarını gördüğü modernitenin 1908'de ete kemiğe bürünmeye başladığı görüldü görülmesine, ama toplumsal hayatın onu yaşamaya uygun olmaması ve kültürün primitif uçlarında tutunulduğu göz önünde tutulursa, yenilenmenin ancak düşünce adamlarının, onlardan da önce şair ve yazarların yaratıcılığında yaşadığı görülecektir. Hasan Bülent Kahraman, Yahya Kemal "modernist olmayı istemedi" der ki, doğrudur; ama modernizmin ışığında yaşamayı seçmiş, bununla önünü aydınlatmıştı.